Υποθέτω, άρα βλέπω
Στερεογράμματα, ιθαγενείς και ταπετσαρίες.
Όταν ο ανθρωπολόγος Πωλ Έλκμαν έδειξε σε ιθαγενείς της Νέας Γουινέας φωτογραφίες φοιτητών από την Αμερική, δημιούργησε σάλο στην ανθρωπολογία γιατί απέδειξε ότι καταλάβαιναν τις εκφράσεις όπως όλοι μας. Τα συναισθήματα δεν ήταν σχετικά, δεν εξαρτώνταν από την κουλτούρα όπως νόμιζαν όλοι ως τότε. Αν ασχολιόταν, όπως εμείς τώρα, με τον κόσμο των ειδικών εφέ, θα έκανε ίσως και μια ακόμα πιο σημαντική διαπίστωση. Οι ιθαγενείς καταλάβαιναν ότι η φωτογραφία έδειχνε ανθρώπους! Δεν είπαν «Ουγκ! Λευκός επισκέπτης κρατάει πατικωμένο κομμάτι ξύλου μουντζουρωμένο με άσπρα και μαύρα σημάδια!»
Η απεικόνιση, στην φωτογραφία ή την τηλεόραση σε δύο διαστάσεις είναι ένα μικρό θαύμα. (Δεν μιλάω για το περιεχόμενο, έτσι;!) Από κάθε σημείο ένα φωτόνιο παίρνει γραμμή, διασχίζει την κόρη του ματιού και εξάπτει έναν από τους κώνους ή τους κύλινδρους που περιμένουν εκεί. Μετά ο εγκέφαλος πρέπει να βγάλει άκρη από που ακριβώς ήρθε αυτό το φωτόνιο. Δύο κόκοι στον ουρανό είναι αετοί ή σκόνη στα γυαλιά μου; Στην εποχή μας δεν το σκεφτόμαστε τόσο πολύ. Το γεγονός ότι κάποιος ζωγραφίζει σε μια σπηλιά και αυτό που έκανε σε δύο διαστάσεις ζωντανεύει και ξαναμεταφράζεται σε τρεις από τα δυο μας μάτια είναι εκπληκτικό.
Απλή τριγωνομετρία θα πείτε. Δύο μάτια, ένα αντικείμενο. Απλά υπολογίζουμε αυτόματα από την γωνία που δημιουργείται και την απόστασή του από εμάς. Τόσο απλό κι όμως ούτε ο Ευκλείδης, ούτε ο Αρχιμήδης, ούτε καν ο Ντα Βίντσι δεν ασχολήθηκαν ουσιαστικά με το ερώτημα γιατί ο θεός μας έδωσε δύο μάτια. Όλοι υπέθεταν ότι ήταν επειδή έχουμε δύο από όλα, συμμετρικά και αναπληρωματικά για περίπτωση ατυχήματος.Μια φορά σε μια γκαλερί χλεύαζα με την χαρακτηριστική μου μεγαλοστομία έναν τεράστιο πίνακα μοντέρνας τέχνης σε μια άδεια κατά τα άλλα αίθουσα. Εκτός από έναν φίλο που με σιγόνταρε και γελάγαμε μαζί, στο δωμάτιο ήταν και ένας φύλακας, ένας κακόμοιρος χαρακτηριστικά Λονδρέζος με μεγάλους κύκλους κάτω από τα μάτια. «Σταθείτε αν θέλετε σε εκείνη την γωνία και κοιτάξτε προς τα πάνω», μας είπε ήσυχα και ευγενέστατα, δείχνοντας ένα συγκεκριμένο σημείο. Περπατήσαμε γρήγορα και άβολα στο μεγάλο άδειο δωμάτιo προς το μέρος το οποίο είχε υποδείξει. Χωρίς καμία δυσκολία, ενώ πριν φαινόταν σαν μια μεγάλη επιφάνεια γκρι (ο πίνακας ήταν περίπου 6m Χ 25m) με την οποία δεν είχε πολυασχοληθεί ο «καλλιτέχνης», ξεπρόβαλλε έντονα μια μορφή ενός γέρου!
Συνήθως ο ζωγράφος ή ο φωτογράφος, στο δισδιάστατο αποτέλεσμα της δουλειάς τους, μας δίνουν ένα παράθυρο. Κάθισαν μπροστά σε μια σκηνή και έβαλαν ένα κάδρο γύρω από το αντικείμενο. Στη ζωγραφική η camera obscura, ο χωρισμός της εικόνας σε τεταρτημόρια με σύρμα, ή οποιοσδήποτε άλλος τρόπος που βοηθάει τον καλλιτέχνη να αποτυπώσει με ακρίβεια το φαινόμενο, να απομονώσει αυτό που βλέπει σε δύο διαστάσεις. Όταν σταθούμε μπροστά στον πίνακα ή την ταινία κάνουμε το ίδιο, αρκεί να μην αλλάξουμε δραστικά τους κανόνες. Αν μπούμε αργά στο σινεμά και κάτσουμε πολύ μπροστά, στην αρχή βλέπουμε παραμορφωμένα και τεράστια πρόσωπα να τρεμοπαίζουν πάνω σε ένα πανί! Αν κολλήσουμε την μούρη μας σε έναν πίνακα βλέπουμε πινελιές και γρατζουνιές.
Ένα από τα συνηθισμένα κόλπα αυτών που βλέπουν τα στερεογράμματα είναι να επικεντρώσουν την προσοχή τους σε ένα σημείο πίσω από την εικόνα. (Μια από πολλές συμβουλές που δίνουν απλόχερα κάνοντας πάντα τους έξυπνους!) Θεωρητικά θα έπρεπε να είναι πολύ απλό να δούμε τρισδιάστατα. Απλά να δώσουμε σε κάθε μάτι διαφορετική εικόνα. Θα βάλουμε δύο μικρές οθόνες μπροστά ακριβώς από το κάθε μάτι. Αλλά το σύστημα νεταρίσματος και ζουμαρίσματος του ματιού δεν το επιτρέπει! Αν επικεντρωθώ σε ένα κοντινό αντικείμενο, τα μάτια μου αυτόματα συγκλίνουν. Για να μείνουν παράλληλα, πρέπει να χαλαρώσει ο μυς του νεταρίσματος και τότε βλέπουμε μακριά.
Τελικά βρέθηκε λύση και έγινε μόδα τον 19ο αιώνα. Από τον πύργο του Έιφελ, μέχρι γυμνές κυρίες σε σαλόνια αποκαλύπτονταν χρησιμοποιώντας διάφορες συσκευές οι οποίες με συνδυασμό καθρεπτών ή και χρωματικών φίλτρων, καταφέρνουν να ξεγελάσουν τα μάτια ώστε να μείνουν παράλληλα αλλά και να νετάρουν σε δύο διαφορετικές εικόνες. Χρησιμοποιώντας γυαλιά τα οποία διαχωρίζουν το κόκκινο και το πράσινο, το ίδιο εφέ έχει χρησιμοποιηθεί και σε κινηματογραφικά έργα. Ακόμα και ο Χίτσκοκ πειραματίστηκε με πολωτικά φίλτρα στην σκηνή όπου η Γκρέις Κέλι προσπαθεί να φτάσει το ψαλίδι για να καρφώσει τον υποψήφιο δολοφόνο της. Σήμερα από ότι ξέρω, το κοντινότερο μέρος που μπορείτε σίγουρα να δείτε τέτοιο πράγμα είναι στην EuroDisney, όπου μπορείτε να θαυμάσετε το Michael Jackson να πιλοτάρει ένα διαστημόπλοιο – λίγο μακριά μεν αλλά διασφαλισμένο γέλιο.
Η μέθοδος χρησιμοποιείται ακόμα σε σχεδόν όλες τις συσκευές 3D ή virtual reality. Το πραγματικό στερεόγραμμα όμως πρέπει να είναι ορατό χωρίς καμία ειδική συσκευή. Στις ταινίες επιστημονικής φαντασίας όλα προβάλλονται σαν να είναι αληθινά μέσα στο χώρο και κανείς δεν ζητάει από τον Κάπταιν Κερκ να φορέσει χαζογυαλιά κόκκινα-πράσινα! Από την Αγγλία, πατρίδα του Dr.Who και πολλών άλλων ηρώων επιστημονικής φαντασίας δώθηκε φυσικά η λύση. Λέω «φυσικά» όχι γιατί είναι τόσο έξυπνος λαός ή μονίμως πρωτοπόροι της σκέψης, αλλά επειδή εμμένουν φανατικά σε αυτό το απώγειο του κιτς, την ταπετσαρία. Κανείς δεν ξέρει γιατί επιμένουν να κολλάνε επαναλαμβανόμενα μοτίβα από λουλούδια και άλλα κακόγουστα θέματα σε κάθε διαθέσιμη επιφάνεια των σπιτιών τους, αλλά κάπως έτσι ξεκίνησε τον ειρμό του μάλλον ο Ντέϊβιντ Μπρούστερ, Σκωτσέζος φυσικός, που παρατήρησε ότι πολλαπλά αντίγραφα της ίδιας εικόνας μπορούν να ξεγελάσουν το μάτι να εστιάσει πίσω από την εικόνα. Αντί να βλέπεις χιλιάδες λαχανί τουλίπες στο δωμάτιο του bed and breakfast που μένεις, εκεί που περιμένεις τα αυγά με το μπέϊκον σου, μπορεί να δεις προς στιγμή μια και μόνη λαχανί τουλίπα, γιατί ο εγκέφαλος προς στιγμή ξεγελιέται ότι νέταρε σωστά και τα δύο μάτια στο ίδιο αντικείμενο. Η τουλίπα δε θα φανεί ότι είναι πιο πίσω από την ταπετσαρία.
Απαιτείται μάλλον επεξηγηματικό σχεδιάγραμμα. Αφού και τα δύο μας μάτια βλέπουν το ίδιο πράγμα, εύκολα μπερδεύονται ώστε να νομίζουν ότι το παπάκι θα μπορούσε να βρίσκεται σε άλλο σημείο, αυτό στο οποίο συναντιούνται οι πορείες των ματιών μέσα στον χώρο. (Με πράσινες γραμμές.) To παπάκι στο οποίο δείχνουν οι πράσινες γραμμές δεν υπάρχει. Απλά προς στιγμή ο εγκέφαλός μας μπερδεύτηκε. Εκμεταλλευόμενοι τέτοια μπερδέματα φτιάχνουνε τα στερεογράμματα, στα οποία η επαναλαμβανόμενη εικόνα (σε αυτή την περίπτωση η πάπια) δεν χρειάζεται να έχει καμία σχέση με το τελικό αποτέλεσμα στον εγκέφαλό μας. (πχ ένα δελφίνι) Το δελφίνι σχηματίζεται από τις ελάχιστες αυτές διαφορές στην θέση των εικόνων τα οποία προκαλούν μια δεύτερη σειρά σημείων στο μυαλό μας. Γιατί δεν βάζουν τουλάχιστον στερεογράμματα στην ταπετσαρία δεν καταλαβαίνω όμως...
